Bu yazฤฑ Bianet, Biamag iรงin yazฤฑlmฤฑลtฤฑr.
FARC (Kolombiya Devrimci Silahlฤฑ Gรผรงleri )ve Kolombiya devleti arasฤฑnda 2016 yฤฑlฤฑnda imzalanan barฤฑล anlaลmasฤฑ ile birlikte yarฤฑm yรผzyฤฑl boyunca devam eden รงatฤฑลma sรผrecinin nihai sona getirmesi umuluyordu. FARC, 2016 sonbaharฤฑnda imzalanan anlaลmadan yedi ay sonra uluslararasฤฑ gรถzlemcilerin eลliฤinde silahlarฤฑnฤฑ teslim etmiล ve partileลme sรผrecine odaklanmฤฑลtฤฑ[1]. Verilen silahlar Bogotaโda Fragmentos (Parรงalar) isimli yapฤฑnฤฑn tabanฤฑna barฤฑลฤฑ simgelemek iรงin parke taลฤฑ olarak dรถลenmiลti. Kapsayฤฑcฤฑ barฤฑล anlaลmasฤฑ ve toplumsal cinsiyet perspektifi[2] iรงerdiฤinden รถtรผrรผ barฤฑล รงalฤฑลmalarฤฑnda da รถrnek olarak gรถsterilen bu sรผreรง, akademisyen ve aktivistler tarafฤฑndan da ilgiyle takip edilmiลti.
Kolombiyaโdaki barฤฑล sรผreci hala akademisyenler ve aktivistlerin gรผndeminde fakat รถzellikle geรงtiฤimiz yฤฑldaki geliลmeler barฤฑล sรผrecin รงatฤฑrdadฤฑฤฤฑna dair iลaretler veriyor. รzellikle COVID-19 salgฤฑnฤฑ ile birlikte insan haklarฤฑ aktivistlerine, topluluk liderlerine artan saldฤฑrฤฑlar ve hรผkรผmetin sรผreci yรผrรผtmedeki baลarฤฑsฤฑzlฤฑฤฤฑ endiลe yaratฤฑyor. Bu yazฤฑ geriye doฤru giden sรผrecin adฤฑmlarฤฑnฤฑ ve son geliลmeleri, literatรผr ve haberleri รถzetlemeyi amaรงlฤฑyor.
Referandum ve Muhafazakar Baลkan Duqueโnin Seรงimi ile Baลlayan Gerileme
2016 sonbaharฤฑndan bugรผne barฤฑล sรผreci nasฤฑl evirildi ? รrnek bir barฤฑล sรผrecinden, รงatฤฑrdayan bir duruma nasฤฑl ulaลฤฑldฤฑ? Tartฤฑลmaya anlaลmadan sonra gerรงekleลen referandum ile baลlayabiliriz. Anlaลmanฤฑn imzalanmasฤฑnฤฑn hemen ardฤฑndan halk oylamasฤฑna sunulan barฤฑล anlaลmasฤฑ, yรผzde 50,24 oyla reddedildi. O zamanki cumhurbaลkanฤฑ Juan Manuel Santos ve FARC liderliฤi buna raฤmen รงatฤฑลmayฤฑ dindiren aรงฤฑklamalarda bulundu. Open Democracyโnin yorumuna gรถre anlaลma, referanduma sunulduฤunda siyasi bir araรง haline geldiฤinde ivmesini kaybetti ve kutuplaลma toplumsal barฤฑลฤฑn รถnรผnรผ kesti. Fakat Santosโun barฤฑลฤฑ koruyan tavrฤฑ, FARCโฤฑn ateลkesi korumasฤฑ ve uluslararasฤฑ toplumun desteฤi barฤฑล sรผrecini canlฤฑ tutmaya devam etti.
Anlaลmanฤฑn รงatฤฑrdamasฤฑnฤฑ saฤlayan ana faktรถrlerden birinin 2018 yฤฑlฤฑnda muhafazakar ve anlaลmayฤฑ eleลtiren Ivรกn Duque’nin cumhurbaลkanฤฑ seรงilmesi olduฤunu sรถylemek mรผmkรผn. Atlantic dergisinde yazan Juan Arredondoโya gรถre ลiddetin artmasฤฑnda bir รงok faktรถrรผn yanฤฑnda รถncelikli olarak barฤฑลa siyasi desteฤin olmamasฤฑ รถne รงฤฑkฤฑyor. Duque’nin seรงimi ile birlikte ลiddette aรงฤฑk bir artฤฑล ve siyasi katฤฑlฤฑmda sarsฤฑntฤฑ yaลandฤฑ. Artan ลiddet ortamฤฑnda Duque, anlaลmanฤฑn getirdiฤi adalet mekanizmalarฤฑnฤฑ ve sรผreรง iรงin gereken bรผtรงeyi hedef aldฤฑ.
FARCโฤฑn siyasi temsilindeki kฤฑrฤฑlmalarฤฑndan biri geรงtiฤimiz sene yaลandฤฑ. Barฤฑล gรถrรผลmeleri sฤฑrasฤฑnda grubu temsil eden kฤฑdemli bir FARC komutanฤฑ olan Ivรกn Mรกrquez, Senato koltuฤunu bฤฑrakฤฑp saklandฤฑฤฤฑnฤฑ aรงฤฑkladฤฑ ve daha sonra kendisinin ve bir grup muhalifin yeniden silahlandฤฑฤฤฑnฤฑ sรถyledi. Bu kararฤฑnฤฑ hรผkรผmetin ihanetinden รถtรผrรผ aldฤฑฤฤฑnฤฑ belirtti[3]. Ayrฤฑca 2019 sonbaharฤฑnฤฑn sonlarฤฑnda Kolombiya ordusu tarafฤฑndan dรผzenlenen askeri baskฤฑnda 12-17 yaล arasฤฑ 8 รงocuฤun รถldรผrรผldรผฤรผ haberi geldi ve Ivรกn Duque ve kabine รผyelerine karลฤฑ artan hoลnutsuzluฤu kรถrรผkledi. Artan ลiddet, yolsuzluk ve hรผkรผmete karลฤฑ ekonomik hoลnutsuzluฤun birleลmesi ile kitlesel eylemler gerรงekleลti. Hรผkรผmetin barฤฑล anlaลmasฤฑna sadฤฑk kalacaฤฤฑna dair inanรงta รถnemli bir dรผลรผล oldu.
Akademik รงalฤฑลmalar ve uluslararasฤฑ gรถzlemciler hรผkรผmetin barฤฑล iรงin gerekenleri yapmadฤฑฤฤฑnฤฑn ฤฑsrarla altฤฑnฤฑ รงiziyor. Barฤฑล anlaลmasฤฑ ile birlikte Normalleลme iรงin Yerel Geรงiล Alanlarฤฑ, FARCโฤฑn sivil hayata yeniden entegre edilmesi iรงin kurumsal yapฤฑ ve รผlkenin hazฤฑrlanmasฤฑ iรงin gerekli koลullarฤฑnฤฑ yaratmak amacฤฑyla oluลturulmuลtu[4]. Madrid Complutense รniversitesiโnden Rios Sierraโnฤฑn da belirttiฤi gibi yerel dรผzeyde รงรถzรผlmemiล bรถlgesel hรผkรผmet yetersizlikleri de รถzellikle FARC ile silahlฤฑ รงatฤฑลmanฤฑn vurduฤu bรถlgenin รงoฤunda yokluฤu hakim kฤฑlฤฑyor ve yeni bir ลiddet dalgasฤฑ yaratฤฑyor. Hรผkรผmetin yetersiz finansmanฤฑnฤฑn sรผreci baltaladฤฑฤฤฑnฤฑ belirten Rios Sierra kaynaklarฤฑn ลiddetten en รงok etkilenen yerlere daฤฤฑtฤฑlmasฤฑndaki aลฤฑrฤฑ yavaลlฤฑฤฤฑn; ya da yasal engellerin bu gerilemeyi yarattฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor. Akademisyen Shauna N. Gillooly de bu bรถlgelerde, hรผkรผmetin anlaลmalarda vaat ettiฤi saฤlฤฑk, iรงme suyu ve barฤฑnaฤฤฑn yokluฤunu vurguluyor. Yerelin sorunlarฤฑna, ihtiyaรงlarฤฑna ve dinamiklerine odaklanmayan bir sรผreรง ise aลaฤฤฑda bahsedilecek ลiddet sarmalฤฑnฤฑ kรถrรผklรผyor.
Pandemi Kฤฑskacฤฑnda Topluluk Lideri ve Hak Arayฤฑcฤฑlarฤฑna Yรถnelik Saldฤฑlar ve Suikastler
London School of Economics (LSE) bรผnyesindeki Kadฤฑn, Barฤฑล ve Gรผvenlik Merkeziโnde araลtฤฑrmalarฤฑnฤฑ yรผrรผten Dr. Elena B. Stavrevska Kolombiyaโda barฤฑล anlaลmasฤฑ imzalandฤฑฤฤฑndan beri siyasal ลiddet ve cinayetlerin arttฤฑฤฤฑnฤฑn[5] ve รถzellikle pandemide รถldรผrรผlen aktivist ve topluluk liderlerinin sayฤฑsฤฑnฤฑn รงok yรผkseldiฤinin altฤฑnฤฑ รงiziyor. Birleลmiล Milletler (BM) 2020’nin baลฤฑndan bu yana en az 42 katliam kaydettiฤini, ve bunun 2016’nฤฑn eski FARC savaลรงฤฑlarฤฑyla barฤฑล anlaลmasฤฑnฤฑn imzalanmasฤฑndan bu yana en yรผksek rakam olduฤunu sรถyledi. Uluslararasฤฑ Kriz Grubuโnun raporuna gรถre 2016’dan bu yana en az 415 topluluk lideri รถldรผrรผldรผ ve yรผzlerce daha fazla tacize uฤradฤฑ veya zorla yerinden edildi.
Daha รงok yerelde yaลanan bu ลiddet sรผreci barฤฑลฤฑn neden gerilediฤini anlamak iรงin รงok รถnemli. Anlaลmanฤฑn รงatฤฑrdamasฤฑnda bir รถnemli noktanฤฑn ise suรง รงeteleri ve uyuลturucu kaรงakรงฤฑlarฤฑ yeniden ortaya รงฤฑkmasฤฑ olduฤunu sรถylemek mรผmkรผn. Arredondoโnun gรถsterdiฤigi gibi bu gruplar Kolombiyaโnฤฑn yasa dฤฑลฤฑ uyuลturucu ve madencilik endรผstrilerini kontrol etmek iรงin sendika รถrgรผtleyicileri, yerli liderler, รงevreciler ve topluluk aktivistlerini hedef alฤฑyor. Bu gruplar silah bฤฑrakan FARC militanlarฤฑnฤฑn bรถlgelerinde kontrol saฤlamayฤฑ amaรงlฤฑyor. Devlet ise yereldeki lider ve hak arayฤฑcฤฑlarฤฑnฤฑ koruyamฤฑyor.
Uluslararasฤฑ Kriz Grubuโnun birkaรง gรผn รถnce yayฤฑnlanan raporu cinayetlerin bรผyรผk รงoฤunluฤu Antioquia, Cauca ve Chocรณ gibi รงatฤฑลmalardan uzun sรผredir etkilenen bรถlgelerde meydana geldiฤini belirtiyor. Rapora gรถre savcฤฑlar tarafฤฑndan tutulan rakamlar, cinayetlerin yรผzde 59’unun kimliฤi tespit edilebilen silahlฤฑ gruplara, yรผzde 39’unun bilinmeyen kiลi veya gruplara ve yรผzde 2’sinin askeri gรถrevlilere atfedilebileceฤini gรถsteriyor. รalฤฑลmanฤฑn belirttiฤi gibi suikastlar ve tehditler kolektife โsessiz kalma, belirli haklarฤฑ savunmayฤฑ bฤฑrakma veya silahlฤฑ gruplarฤฑn รงizdiฤi gรถrรผnmez sฤฑnฤฑrlar iรงinde kalma[6]โ mesajฤฑnฤฑ yolluyor. Aynฤฑ zamanda kadฤฑnlarฤฑn cinsel ลiddet tehdidi alma veya รงocuklarฤฑnฤฑn ya da aile รผyelerinin taciz edildiฤini gรถrme olasฤฑlฤฑklarฤฑnฤฑn รงok daha yรผksek olduฤunun altฤฑ รงiziliyor. โLGBT topluluฤunun liderleri, kendilerine yรถnelik ลiddet iรงeren ve hatta รถlรผmcรผl niyetlere aรงฤฑk bir referans olan โsosyal temizlikโ ihtiyacฤฑnฤฑ รถne sรผren mesajlar aldฤฑklarฤฑnฤฑ[7]โ bildiriyor.
KOVID-19 baฤlamฤฑnda ise altฤฑ aya yakฤฑn bir sรผre boyunca virรผsรผn yayฤฑlmasฤฑnฤฑ sฤฑnฤฑrlamak iรงin รผlke iรงi seyahatlerin kฤฑsฤฑtlanmasฤฑ ile birรงok uzaktaki topluluฤun izole edildiฤi vurgusu yapฤฑlฤฑyor ve โsilahlฤฑ gruplar hรผkรผmetin dikkat daฤฤฑnฤฑklฤฑฤฤฑndan yararlanarak topraklardaki kontrollerini sฤฑkฤฑลtฤฑrdฤฑklarฤฑโ sรถyleniyor. Pandemi sรผrecindeki veriler iki aylฤฑk kฤฑsฤฑtlamalar esnasฤฑnda, topluluk lider cinayetlerinin, ulusal cinayet oranฤฑ yรผzde 16 dรผลerken, yรผzde 53 arttฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsteriyor[8].
Kฤฑrฤฑlgan Gelecek
Mevcut geliลmeler hรผkรผmetin barฤฑลฤฑ tesis etmesi iรงin hem gรผven saฤlamasฤฑ hem de saฤlam adฤฑmlar atmasฤฑ gerektiฤini gรถsteriyor. รzellikle bu sene yaลanan saldฤฑrฤฑ ve katliamlar Duque hรผkรผmetinin barฤฑล anlaลmasฤฑnฤฑn ana noktalarฤฑndan biri olan sivil toplumun korunmasฤฑnฤฑ saฤlayamadฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsteriyor. Fakat 2016 yฤฑlฤฑnda gรถrkemli tรถrenler ve sembolik birliktelikler ile baลlayan umut sรถnmรผล deฤil. Geรงtiฤimiz sene ekonomik ve sosyal sorunlarฤฑn bir arada protesto edilmesi ve kitlesel protestolardaki barฤฑล vurgusu, barฤฑล iรงin desteฤin varlฤฑฤฤฑnฤฑ gรถsteriyor. Hem yerelde hem de ลehirlerde kadฤฑn รถrgรผtleri, maฤdurlar, sivil toplum adalet aramaya devam ediyor. Son analiz ve araลtฤฑrmalarฤฑn gรถsterdiฤi en acil dรถnรผลรผm yerelde barฤฑล anlaลmasฤฑnฤฑn maddelerini uygulamak; insan haklarฤฑ aktivistleri ve yerel liderleri korumak oluyor.
[1] FARC aynฤฑ kฤฑsaltmayฤฑ kullanarak siyasi partisinin adฤฑnฤฑ โHalk iรงin Alternatif Devrimci Gรผรงโ yapmฤฑลtฤฑ.
[2] Demosโun Kolombiya raporu sรผreรงte, kadฤฑnlarฤฑn ve LGBTQฤฐ+ kesimin barฤฑล inลacฤฑsฤฑ olarak daha รถnceki hiรงbir รถrnekte bu derece tanฤฑnmamฤฑล olmasฤฑyla รถne รงฤฑktฤฑฤฤฑnฤฑ belirtiyor. https://demos.org.tr/baris-ve-toplumsal-cinsiyet-kolombiya-baris-sureci-raporu/
[3] Open Democracy ayrฤฑca hรผkรผmetin toprak daฤฤฑtฤฑmฤฑ ile ilgili taahhรผtlerini yerine getirmediฤinin de altฤฑnฤฑ รงiziyor ve sonuรง olarak, FARC muhaliflerinin faaliyet gรถsterdiฤi alanlarda daha fazla รงatฤฑลma ortaya รงฤฑktฤฑฤฤฑnฤฑ belirtiyor.
[4] Anastasia Shesterinina The Conversationโdaki yazฤฑsฤฑnda 13.000’den fazla eski savaลรงฤฑnฤฑn sivil olarak yaลadฤฑฤฤฑnฤฑ ve bazฤฑlarฤฑnฤฑn sivil hayata topluluklar olarak girerek kolektif bir yol izlediฤini, diฤerleri kendi iลlerini kurup, iล piyasasฤฑna girdiฤini veya ailelerine geri dรถndรผฤรผnรผ belirtiyor. Bunun yanฤฑnda birรงok eski FARC รผyesi, geรงiล bรถlgeleri olarak kurulan kฤฑrsal yerlerde gruplar halinde yaลadฤฑฤฤฑnฤฑ sรถylรผyor.
[5] Sivil toplum รถrgรผtรผ INDEPAZ รถldรผrรผlen aktivist ve liderlerin listesini tutuyor. http://www.indepaz.org.co/lideres/
[6] Sayfa i
[7] Sayfa 10
[8] Sayfa 26
Begum Zorlu 